کوزه در مناطق مختلف جهان از جمله در میان قبایل افریقایی، شبه جزیره هند و همچنین در ایران (به ویژه هرمزگان، بلوچستان و کرمان)، به عنوان ساز کوبه‌ای استفاده می‌شود. این سازِ خودصدا و هواصدا، همان کوزه‌ی آب سفالی رایج بوده که کارکردی صرفاً موسیقایی یافته و در عین سادگی دارای صدادهی و توانایی قابل توجهی در اجرای ریتم‌های مختلف است.

 

کوزه در ایران

 

در بلوچستان کوزه به صورت دوتایی به همراه یک تشت فلزی مورد استفاده قرار می‌گیرد. این ترکیب (موسوم به کوزک و تال) قدیمی‌ترین ساز خودصدای بلوچستان است. کوزه در بلوچستان هرگز به صورت تنها و بدون تشت اجرا نمی‌شود. نوازنده با ریختن مقداری آب داخل کوزه‌ها، صدای زیر و بم دلخواه خود را ایجاد و با کف دست به دهانه کوزه‌ها می‌کوبد.

کوزه منطقه نَرماشیر کرمان ساختاری دوکی شکل دارد و فاقد دسته می‌باشد. این کوزه‌ها در دو اندازه کوچک و بزرگ به صورت یک، دو یا چندتایی آوازهای محلی این منطقه را همراهی می‌کنند. به دلیل صاف نبودن ته این کوزه، برای استقرار آن از پایه‌های مخصوصی بهره می‌گیرند و یا با دست یا پا آن را مهار می‌کنند.

از ديرباز كوزه‌های سفالين سفيد در هرمزگان متداول بوده‌اند. اين كوزه‌ها كه به جَله معروفند كاملاً گرد و كروی‌اند. برای نواختن جهله، با كف يكی از دست‌ها به طور عمودی بر دهانه آن و با دست ديگر بر بدنه آن می‌كوبند.
صدای دهانه جهله گرفته و بم و صدای حاصل از شكم آن، زير و نسبتاً خشك است كه تلفيق اين دو نوع صوت، صدادهی جالبی را سبب می‌شود. جهله هم به صورت منفرد و هم به صورت گروهی نواخته می‌شود؛ اما هر نوازنده بيش از يك ساز نمی‌نوازد. همچنین هنگام نواختن جهله، درون آن آب نمی‌ریزند و از این رو نیازی به تغییر کوک ندارد.​

 

کوزه در افریقا

 

کوزه در ميان قبايل مختلف افريقايی دارای نام‌های متفاوتی همچون Udu (سفالینه)،Abang mbre (ظرفی برای نواختن)، Kim kim و ... است. در گذشته در قبيله ايبو (Igbo) در جنوب نيجريه، کوزه و ديگر ظروف سفالين تنها توسط زنان ساخته و در مراسم آئينی نواخته می‌شد. اعتقاد بر آن بود كه جمع آوری خاك رس و سفالگری برای مردان خطرناك بوده و موجب ناتوانی جنسی آنها می‌گردد. همچنين نواختن اين ساز برای ارتباط با ارواح و اجداد و خدايان به كار می‌رفت و صدای بم اين ساز صدای اجدادتلقی می‌شد. اما امروزه بيشتر مردم ايبو مسيحی شده‌اند و صدای كوزه در كليساهای اين ناحيه شنيده می‌شود. مردان نيز بی هيچ واهمه‌ای كوزه می‌نوازند!

 

کوزه در هند

 

كاتِم كه در زبان سانسكريت به معنی ظرف سفالين است، در موسيقی جنوب هند به كار می‌رود و از قدیمی‌ترین سازهای کوبه‌ای این منطقه است.
نمونه ‌های مشابه آن در شمال هند با نام مدگا متداول‌اند. كاتم گرچه دقيقاًٌ مشابه ظرف سفالی رايج هند است اما صرفاً برای نواختن ساخته می‌شود. کاتم با انگشت شصت، كف و مچ دست روی بدنه قابل اجراست و برای اجرای الگوهای ریتمیک سریع مناسب است.

صدای رمزآلود ساز كوزه، امروزه در سراسر جهان مورد توجه نوازندگان سازهای كوبه‌ای قرار گرفته است. در حوزه موسيقی كلاسيك ايران نيز چند سالی است كوزه وارد تركيب برخی از گروه‌های موسيقی شده و صدای كوزه روز به روز بيشتر به گوشمان می‌خورد. در كنار كوزه‌های تولید شده توسط سازندگان كشورهای ديگر، صنعتگرانی چند در سال‌های اخير در داخل كشور نيز ساخت اين ساز را تجربه كرده‌اند. بايد اذعان داشت كه ساز كوزه و قابليت‌های آن، هنوز برای بخش اعظم اهالی موسيقی در كشور ناشناخته است. سعی ما بر آن است تا با ساخت و تهيه انواع مختلفی از كوزه‌ها در شناساندن بيشتر و بهتر اين ساز گام برداشته و كوزه‌هايی با قابليت‌های موسيقايی بالا و با كيفيت، به دست علاقمندان اين ساز خصوصاً نوازندگان سازهای كوبه‌ای در كشور برسانيم.